باب پنجم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها جيم است فصل الجيم مع الالف جار النهر به فتح جيم و الف و ضم راى مهمله و الف و لام و فتح نون و سكون ها و راى مهمله به معنى همسايه نهر است جهت آنكه نبات آن مفارقت از انهار و آب نمىكند و در جاهاى خشك نمىرويد . ماهيت آن : نباتى است شبيه به نيلوفر و برگ آن بر بالاى آب مىباشد شبيه برگ چغندر مزغب و بيخ آن خشن و طعم آن با اندك تلخى و بىگل و ثمر . طبيعت آن : سرد و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : جهت حبس اسهال و خون و قطع عطش شرباً و به جهت تحليل اورام و التحام قروح تازه و خشك و اورام حاره و قروح خبيثه عفنه ساعيه و حكه طلاءً و ضماداً و ذروراً نافع و مانع سعى آنها است و به طريق مرهم نيز استعمال آن سودمند . مضر عصب ، مصلح آن شكر . مقدار شربت آن : تا دو مثقال . جام پهل به فتح جيم و الف و سكون ميم و باى عجمى و خفاى ها و لام اسم ثمر هندى است و در بنگاله مشهور به سفرى انبه . ماهيت آن : ثمر درختى است فى الجمله شبيه به امرود و دو صنف مىباشد : صنفى مغز آن سفيد و صنفى سرخ رنگ و بعد از رسيدن هر دو شيرين و مانند امرود كوهى جنگلى جرم آن دانه‌دار و در جوف آن تخم‌هاى ريزه بسيار به قدر تخم مرو از سفيد سفيد و از سرخ سرخ رنگ و اندك صلب و شكل صنف سفيد آن صراحى مانند نوع امرود كوچكى كه گلابى نامند و سرخ آن اكثر مدور و در فصل گرما كه موسم بارش هند و بنگاله است ثمر بسيار مىآورد و در فصل زمستان نيز بعضى اشجار و ليكن به وفور آن موسم نيست و در هند و دكهن بهتر از بنگاله مىشود و لكن به وفور بنگاله نيست و بهترين آن رسيده باليده شاداب شيرين كم تخم آنست خصوصاً نوع سفيد آن و درخت آن به بزرگى درخت سيب و به و غير موزون و برگ آن از برگ سيب اندك بلندتر و با خشونت و بىتشريف و چوب آن پر ريشه شكننده مىباشد و قابل عمارت نيست و اهل هند از آن خلال مىسازند و مىسوزانند و درخت آن زود به ثمر مىآيد و كهنه سالخورده آن كم ثمر مىباشد و چون تنه آن را ببرند از اطراف آن شاخ‌ها برآمده در يك دو سال باز ثمر مىدهد . طبيعت آن : گرم و تر با رطوبت لزجه و قوّت قابضه . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى قلب و معده و ملين طبع در ابتدا پس قابض و مدر بول و حابس اسهال خصوصاً كه با پوست و تخم آن را بخورند و نيم‌رس آن قابض‌تر و چون پوست درخت نونهال آن را كه هنوز به ثمر نيامده باشد مقدار دو سه مثقال آن را شب در قدرى آب بخيسانند و صبح ماليده صاف كرده اندكى شكر داخل كرده تا سه چهار روز هر روز تازه خيسانيده بنوشند در حبس اسهال رطوبى مجرب است . المضار : مضر مبرودين و مرطوبين و صاحبان قولنج و مصدع و محرك نزله و اخلاط ساكنه و مهيج آنها و نفخ و رياح و قراقر و باعث حميات در ابدان مستعده خصوص اكثار آن و مضمضه به آب برگ مطبوخ آن جهت تقويت لثه و استحكام دندان متحرك نافع و مسكن درد آن . چام گهاس به فتح جيم عجمى و الف و سكون ميم و فتح كاف عجمى و خفاى ها و الف و سين مهمله لغت هندى و بنگاله است .